نظریه ها و بررسی قوانین حقوقی

خیانت در امانت و مجازات های قانونی آن

تهران، گروه گزارش - جرم خیانت در امانت همچون بسیاری از جرایم دیگر از گذشته های دور در بیشتر جوامع وجود داشته و در دهه های اخیر با پیچیده شدن جوامع، این جرم نیز افزایش یافته است.
 
امانتداري از خصلت هاي نيكي است كه در قرآن و روايات اسلامي در باره آن زياد سفارش شده و در مقابل خيانت در امانت نهي شده است.
خداوند در آيه 58 سوره مباركه 'النساء' مردم را به رعايت امانت داري فرمان داده است: 'ان الله يامركم ان تودوا الامانات الي اهلها' خداوند فرمان مي‏دهد كه امانتها را به صاحبانشان برگردانيد.
همچنين در آيه ديگري از قرآن كريم آمده است: 'واﻟﺬﯾﻦ ﻫﻢ ﻻﻣﺎﻧﺎﺗﻬﺠﻢ و ﻋﻬﺪﻫﻢ راﻋﻮن'، ﻣﻮﻣﻨﺎن ﮐﺴﺎﻧﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﻣﺎﻧﺖ دارﻧﺪ و ﺑﺮ ﻋﻬﺪ ﺧﻮد وﻓﺎ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ (مومنون آﯾﻪ 8) و خداوند در آيه 37 سوره انفال نيز مومنين را از ارتكاب خيانت در امانت نهي فرموده است.
رعايت امانت همچنين در روايات متعددي مورد تاكيد و سفارش معصومين(ع) قرار گرفته است. پيامبر اكرم(ص) فرمودند: 'كسي كه در دنيا به امانتي خيانت كند و آن را به صاحبش برنگرداند و مرگش فرا رسد بر غير آيين من مرده است.'
امانتداري از منظر اجتماعي نيز حايز اهميت است، زيرا زمينه اعتماد ميان افراد جامعه را فراهم مي كند و در واقع لازمه زندگي اجتماعي است و خيانت در امانت موجب اخلال در نظم عمومي شده و اعتماد عمومي را تضعيف كرده و به سرمايه اجتماعي لطمه مي زند.
به هر حال خيانت در امانت جزء گناهان بزرگ محسوب مي شود و در قانون مجازات اسلامي نيز جرم بوده و براي مرتكبان آن مجازات تعيين شده و خسارت زيان ديده نيز مي بايست جبران شود.
خيانت به معناي پيمان شكني، نقض عهد، بي وفايي و رعايت نكردن امانتداري است. امانت در اصطلاح عبارت از مالي است كه بوسيله يكي از عقود اماني يا به حكم قانون نزد شخصي باشد.
جرم خيانت در امانت در قانون تعريف نشده است، اما حقوقدانان با توجه به مصاديق مذكور در ماده 673 و 674 قانون مجازات اسلامي 1375 خيانت در امانت را به عمل عمدي و بر خلاف امانت امين به ضرر صاحب مال تعريف كرده‌اند.
دكتر حسين مير محمد صادقي، در تعريف جرم خيانت در امانت مي نويسد: خيانت در امانت عبارت است از استعمال، تصاحب، تلف يا مفقود نمودن توآم با سوء نيت مالي كه از طرف مالك يا متصرف قانوني به كسي سپرده شده و بنا بر استرداد يا به مصرف معين رسانيدن آن بوده است.(كتاب جرايم عليه اموال و مالكيت ص 147)
** عناصر تشكيل دهنده جرم خيانت در امامت
* عنصر قانوني جرم خيانت
در ايران خيانت در امانت براي اولين بار در ماده 241 قانون مجازات عمومي سال 1304 جرم و قابل مجازات شناخته شده است. با تصويب قانون مجازات اسلامي(تعزيرات) در سال 1362 مواد 117، 118، 119 به ترتيب جايگزين مواد 239 ، 240 و 241 قانون مجازات عمومي شد و اين مواد را به طور ضمني نسخ نمود.
در سال 1375 با تصويب قانون تعزيرات، قانونگذار در مواد 673 و 674 به جرم خيانت در امانت مي پردازد.
در حال حاضر عنصر قانوني جرم خيانت در امانت ماده 674 قانون تعزيرات مصوب 1375 مي باشد. در اين ماده آمده است: 'هر گاه اموال منقول يا غيرمنقول يا نوشته هايي از قبيل سفته و چك و قبض و نظاير آن به عنوان اجاره يا امانت يا رهن يا براي وكالت يا هر كار با اجرت يا بي اجرت به كسي داده شده و بنا بر اين بوده است كه اشياء مذكور مسترد شود يا به مصرف معيني برسد و شخصي كه آن اشياء نزد او بوده آنها را به ضرر مالكين يا متصرفين آنها استعمال يا تصاحب يا تلف يا مفقود نمايد به حبس از شش ماه تا سه سال محكوم خواهد شد'.
* عنصر مادي جرم خيانت در امانت
عنصر مادي جرم خيانت در امانت عبارت است از استعمال، تصاحب، اتلاف و يا مفقود كردن مال مورد امانت كه مي تواند به شكل فعل يا ترك فعل باشد. اما عمدتاً به صورت فعل است كه در ماده 674 آمده است.
استعمال: استفاده كردن از مال مورد امانت جرم است، براي مثال شخصي خودروي خود را به دوستش امانت مي‌دهد تا در پاركينگ منزل خودش از آن نگهداري كند، ولي دوست وي از آن خودرو براي مسافركشي استفاده مي‌كند.
تصاحب: يعني شخص اميني به جاي انجام وظيفه‌اش، مال ديگري را از آن خود بداند و با آن طوري رفتار كند كه ديگران گمان كنند او مالك مال است.
اتلاف: تلف يا نابود كردن مال مورد امانت، يكي ديگر از گونه‌هاي خيانت در امانت است.
مفقود كردن: امين بدون اين كه مال مورد امانت را تلف كند، موجب شود كه دستيابي آن براي مالك غير ممكن شود.
* شرايط و اوضاع و احوال جرم: براي اين كه جرم خيانت در امانت تحقق يابد شرايطي لازم است كه عبارت است از اين كه: موضوع جرم بايد مال يا وسيله تحصيل مال باشد، مال اماني بايد از سوي مالك يا متصرف قانوني به اميني سپرده شود، مال به امين به يكي از طرق قانوني و با شرط استرداد يا به مصرف معين رسانيدن سپرده شده باشد. علاوه بر اين بين فعل مرتكب و ضرر مالك يا متصرف قانوني آن رابطه عليت برقرار باشد.
* عنصر معنوي جرم:
عنصر معنوي جرم، سوء نيت عام و سوء نيت خاص است. سوء نيت عام به معني انجام عمدي عمل تصاحب، استعمال، تلف يا مفقود نمودن مال موضوع امانت است و سوء نيت خاص يعني قصد و اراده ورود ضرر به غير است. بر اين اساس تعدي يا تفريط مال اماني همراه با سوء نيت موجب مسئوليت كيفري است.
* تفاوت جرم خيانت در امانت با سرقت و كلاهبرداري:
جرم خيانت در امانت از زمره جرايم مقيد است و رفتار مرتكب منتهي به نتيجه خاصي مي شود. بدين ترتيب ورود ضرر به مالك يا متصرف، بر اثر فعل مرتكب، لازمه تحقق خيانت در امانت است.
در كلاهبرداري، نتيجه جرم، بردن مال غير است، در حالي كه انتفاع كلاهبردار يا فرد مورد نظر وي از آن نيز شرط است. اما در جرم خيانت در امانت، فقط ورود ضرر به مالك يا متصرف شرط است، حتي اگر خود خائن از مال منتفع نشده باشد.
در كلاهبرداري متهم با توسل به اقدامات متقلبانه، مال غير را به دست مي‌آورد. در صورتي كه در جرم خيانت در امانت زيان ديده از جرم، با ميل و رضاي خود مال خود را در اختيار متهم مي‌گذارد.
تفاوت جرم خيانت در امانت با دزدي اين است كه در دزدي مرتكب مال غير را به طور مخفي مي‌ربايد.
* تحقق جرم خيانت در امانت منوط به عقد امانت يا وديعه نيست
نكته ديگري كه بايد به آن اشاره شود، اين است كه براي تحقق جرم خيانت در امانت لزوما نيازي به عقد امانت يا وديعه نيست. قانونگذار در ابتداي ماده 674 از چهار عقد امانت آور (اجاره، امانت،رهن و وكالت) به عنوان عقودي كه مي توانند مبناي جرم خيانت در امانت قرار گيرند، نام برده است.
ديوان عالي كشور نيز در يكي از آراء خود بر عدم ضرورت انعقاد يك عقد امانت به عنوان مبناي جرم خيانت در امانت تاكيد كرده است.
قانونگذار در ماده 674 قانون مجازات اسلامي براي جلوگيري از فرار خائنين از مسئووليت به بهانه اين كه عقدي بين آنان و مالك يا متصرف مال منعقد نشده و يا اينكه آن عقد، باطل بوده است خود را از محدودۀ عقود خارج كرده و سپرده شدن مال براي 'هر كار با اجرت يا بي اجرت' را مبناي تحقق جرم خيانت در امانت دانسته است.
* مجازات جرم خيانت در امانت
مجازات مرتكب جرم خيانت در امانت بر اساس ماده 674 قانون تعزيرات مصوب 1375 حبس از شش ماه تا سه سال مي باشد.
همچنين قانونگذار در ماده 673 قانون ياد شده، براي سوء استفاده از سفيد مهر يا سفيد امضاء يك تا سه سال حبس تعيين كرده است.
انتهای خبر / خبرگزاری جمهوری اسلامی (ايرنا) / کد خبر 30579529